Thế nào là thức ăn nóng và thức ăn mát?

Theo một quan điểm của Tây y, có thể hiểu thức ăn nóng là thực phẩm chứa nhiều năng lượng trong một đơn vị khối lượng nhất định. Chẳng hạn, dầu mỡ là thức ăn nóng vì 1 g đem lại những 9 calo; trong khi 1 g đường hay chất đạm chỉ mang lại 4 calo mà thôi.

Trong thức ăn còn có những thành phần rất quan trọng nhưng không đem lại chút năng lượng nào; đó là muối khoáng, vitamin và nước. Vậy theo quan điểm trên, rau hay trái cây tươi mọng nước là thức ăn mát vì ít calo; nhưng được phơi hay sấy khô thì chúng sẽ tăng năng lượng và hóa nóng. Ví dụ, chuối khô, nho khô... sẽ nóng hơn so với chuối hay nho tươi; thịt khô hay cá khô sẽ nóng hơn thịt hay cá tươi.

Một quan điểm khác cho rằng thức ăn mát là những thực phẩm đem lại ít năng lượng và nhiều nước, chất xơ, muối khoáng và vitamin. Việc một thức ăn được xem là nóng hay mát cũng chỉ có tính tương đối khi so sánh với những thực phẩm khác. Chẳng hạn, dưa hấu nóng hơn dưa chuột, nhưng lại mát hơn so với sầu riêng, mít, dứa...

Nhiều người cho rằng các loại thức ăn có tính nóng dễ gây mọc mụn. Tuy nhiên, điều này còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố khác như tình trạng hoóc môn của cơ thể), tính chất da. Những người đang dậy thì hoặc có hàm lượng hoóc môn trong máu gia tăng, da nhờn và có nhiều tuyến bã sẽ dễ mọc mụn hơn người khác khi ăn các thức ăn nóng.

Theo Đông y, khái niệm thức ăn nóng hay lạnh được hiểu theo nghĩa thức ăn đó có nhiều dương tính hay âm tính hơn. Thuyết dưỡng sinh Ohsawa xác định tính nóng, lạnh của các thức ăn có nguồn gốc thảo mộc theo 14 đặc điểm sau:

Đặc điểm

Thức ăn nóng (dương)

Thức ăn lạnh (âm)

Miền sinh trưởng

Thường là miền Nam

Thường là miền Bắc

Mùa sinh trưởng

Mùa nóng

Mùa lạnh

Hướng mọc

Lên cao trên mặt đất

Xuống thấp (bò trên đất)

Hướng lên trên mặt đất

Dọc, thẳng đứng

Nằm ngang

Hướng mọc dưới đất

Nằm ngang

Nằm dọc

Nước

Nhiều

Ít

Thời gian nấu chín

Nhanh

Chậm

Chiều cao

Cao

Thấp

Biến đổi do nhiệt độ

Mềm

Cứng lại

Màu sắc

Lục, xanh, trắng, lam, tím

Đỏ, da cam, nâu, vàng, đen

Tỷ lệ K/Na

Trên 5

Dưới 5

Vitamin C

Nhiều

Ít

Bộ phận của cây

Thân và lá

Rễ, củ

 

Trong chế biến thức ăn, có thể điều hòa âm dương theo 2 hướng chính sau:

- Phối hợp những thức ăn mát với những thức ăn nóng: Ví dụ kho cá (sống dưới nước nên coi là âm hơn) với thịt (súc vật sống trên cạn nên coi là dương hơn); thịt hay cá (dương hơn) xào hoặc nấu canh với rau, củ (âm hơn).

- Trong một thức ăn, nên tận dụng hết mọi phần ăn được. Ví dụ, rau thì dùng cả thân, lá, rễ, hoa (Mướp dùng trái, hoa, lá non; khoai lang ăn cả củ lẫn lá vì phần lá bò ngang trên mặt đất thuộc dương, trong khi củ ăn sâu dưới đất được xem là âm...).

Còn nếu không am hiểu tường tận, tốt nhất nên dùng thức ăn đa dạng, mỗi thứ một tí, ắt sẽ tạo được sự cân đối giữa "nóng" và "mát" một cách tự nhiên.

BS Nguyễn Lân Đính, Sức Khỏe & Đời Sống